Tak, dzieło Syzyfowe prace (Stefan Żeromski) to lektura obowiązkowa CKE 2026/2027 na egzaminie z języka polskiego. Opracowanie zawiera streszczenie problemowe, relacje bohaterów, motywy do rozprawki oraz kluczowe ostrzeżenia przed błędem kardynalnym.
Syzyfowe prace należy do epoki Młoda Polska. Pod względem rodzajowym i gatunkowym utwór reprezentuje Powieść realistyczno-społeczna (powieść inicjacyjna / dorastania), a jego akcja rozgrywa się w: Zabór rosyjski w latach 70. i 80. XIX wieku: wieś Owczary (szkoła elementarna Wieprzowicza), miasto Kleryków (męskie gimnazjum, stancja starej Przepiórzycy), Gawronki (dworek Borowiczów). W szkole średniej lektura omawiana jest w: Klasy 7–8 szkoły podstawowej oraz lektura maturalna.
Przygotowanie do analizy utworu Syzyfowe prace wymaga nie tylko powierzchownej znajomości wątków fabularnych, lecz przede wszystkim zrozumienia motywacji etycznych bohaterów, ich uwikłania w realia epoki (Młoda Polska) oraz funkcjonalnego powiązania tekstu z uniwersalnymi toposami literackimi. W arkuszu maturalnym egzaminatorzy sprawdzają umiejętność precyzyjnego wnioskowania i formułowania tez interpretacyjnych.
Podczas redagowania rozprawki pamiętaj, aby traktować to dzieło jako nadrzędny lub kontekstowy punkt odniesienia. Zamiast streszczać fabułę, wykaż, jak wybory podejmowane przez postaci ilustrują kluczowy problem postawiony w poleceniu egzaminacyjnym. Twoja teza interpretacyjna musi bezpośrednio odpowiadać na pytanie postawione w temacie arkusza CKE. W rozwinięciu argumentacyjnym unikaj streszczania całych rozdziałów — skup się wyłącznie na tych scenach, decyzjach moralnych i wypowiedziach bohaterów, które bezpośrednio weryfikują postawioną hipotezę badawczą.
Szczególną ostrożność należy zachować w interpretacji motywacji psychologicznych i relacji między postaciami. Pomyłki w przypisaniu kluczowych czynów, pomylenie imion bohaterów pierwszoplanowych lub błędne odczytanie przesłania ideowego dzieła (np. utożsamienie głosu narratora z poglądami autora w prozie tendencyjnej) są kwalifikowane przez komisję jako rażące uchybienia rzeczowe, a w przypadku lektur z gwiazdką mogą skutkować orzeczeniem błędu kardynalnego i wyzerowaniem pracy.
W części ustnej egzaminu dojrzałości utwór ten pojawia się na liście zagadnień jawnych. Wypowiedź monologowa powinna trwać od 10 do 15 minut i składać się z trzech logicznych części: zdefiniowania problemu we wstępie, analitycznego rozwinięcia losów bohaterów w oparciu o konkretne sceny oraz funkcjonalnego odwołania do kontekstu kulturowego. Zadbaj o klarowny układ konspektu oraz poprawność frazeologiczną i terminologiczną.
Warto również zwrócić uwagę na specyfikę kompozycyjną tekstu oraz zabiegi językowe charakterystyczne dla twórczości Stefan Żeromski. Analizując sceny kulminacyjne, egzaminatorzy sprawdzają zdolność ucznia do wskazania, w jaki sposób zastosowane środki stylistyczne, metafory i kontrasty współtworzą warstwę ideową dzieła i wzmacniają wymowę przesłania moralnego. Zastosowanie pojęć takich jak paralelizm kompozycyjny, polifoniczność czy kontrast aksjologiczny maksymalizuje ocenę w kryterium kompetencji literackich.
Przygotowując się do części testowej arkusza egzaminacyjnego, zwróć uwagę na funkcjonalność zabiegów poetyckich oraz konstrukcję świata przedstawionego. Egzaminatorzy CKE w zadaniach otwartych często proszą o wskazanie, jaką rolę w budowaniu nastroju odgrywa opis przyrody, symbolika kolorystyczna lub zastosowane archaizmy i stylizacja językowa.
Poniższy interaktywny moduł diagnozy pozwala błyskawicznie sprawdzić stopień opanowania lektury oraz wyeliminować ryzyko kardynalnych potknięć rzeczowych przed przystąpieniem do egzaminu państwowego.
Zaznacz opanowane elementy problematyki utworu, aby zweryfikować czy Twoja wiedza chroni Cię przed błędem kardynalnym.
Powieść rozpoczyna się wyjazdem ośmioletniego Marcina Borowicza z rodzinnego dworku w Gawronkach do elementarnej szkoły w Owczarach. Tam, pod okiem nauczyciela Ferdynanda Wieprzowicza, wiejskie dzieci poddawane są początkowej rusyfikacji, co potwierdza wizyta carskiego inspektora Piotra Nikołajewicza Jaczmieniewa, chwalącego kobiety za modlenie się po rosyjsku. Po trudnych egzaminach wstępnych, opłaconych korepetycjami u nauczyciela Majewskiego, Marcin dostaje się do męskiego gimnazjum w Klerykowie i zamieszkuje na stancji u «starej Przepiórzycy». Po początkowych trudnościach adaptacyjnych i bolesnej śmierci ukochanej matki Borowicz zaczyna ulegać podstępnym metodom nowych władz szkolnych — dyrektora Kriestoobriadnikowa i inspektora Majewskiego. Pedagodzy ci rezygnują z jawnej przemocy na rzecz przywilejów, zaproszeń do rosyjskiego teatru i faworyzowania lojalistów, co sprawia, że Marcin staje się gorliwym rusofilem, czyta rosyjską literaturę i uczestniczy w nabożeństwach w cerkwi. Równolegle Żeromski przedstawia losy Andrzeja Radka, ubogiego syna fornala z Pajęczyna Dolnego. Dzięki wsparciu szlachetnego korepetytora Antoniego Paluszkiewicza («Kawki»), który dostrzegł w nim talent i zaszczepił miłość do nauki, Radek po śmierci opiekuna wyrusza pieszo z tobołkiem do Klerykowa. Znosząc nędzę, głód i upokorzenia ze strony zamożniejszych kolegów, zarabia na utrzymanie korepetycjami. Kiedy wreszcie nie wytrzymuje drwin złośliwego ucznia Tymkiewicza i dochodzi do bójki, przed natychmiastowym wydaleniem z gimnazjum ratuje go Marcin Borowicz, wstawiając się za nim u dyrekcji — moment ten zapoczątkowuje ich braterską przyjaźń. Punktem zwrotnym całej powieści jest przybycie do siódmej klasy nowego ucznia z Warszawy, Bernarda Zygiera, podejrzewanego przez władze o tajną działalność niepodległościową. Podczas lekcji języka polskiego u zastraszonego nauczyciela Sztubera (Kostriulewa), w obecności czujnego inspektora Majewskiego, Zygier proszony o rozbiór gramatyczny zaczyna z pamięci recytować zakazaną «Redutę Ordona» Adama Mickiewicza. Płomienna, pełna dramatyzmu recytacja wywołuje wstrząs w sercach uczniów: Borowicz z rozpaczy i dumy zalewa się łzami, uświadamiając sobie swoją dotychczasową zdradę narodową. Młodzież zakłada tajne koło samokształceniowe na «górce» u kolegi Gontali, gdzie czytają dzieła Mickiewicza, Słowackiego i Lelewela. Gdy Majewski próbuje ich wytropić, Marcin mści się na szpiegu, obrzucając go w nocy grudami błota na bagnach. Powieść kończy się zdaniem matury, bolesnym rozczarowaniem miłosnym Marcina (jego ukochana Anna Stogowska «Biruta» zostaje z rodziną wywieziona w głąb Rosji) oraz braterskim uściskiem dłoni z Andrzejem Radkiem, symbolizującym gotowość polskiej młodzieży do dojrzałego życia i dalszej walki.
Rozstanie Marcina z domem w Gawronkach, nauka u Wieprzowicza, carski audyt i zdanie egzaminu do klerykowskiego gimnazjum dzięki korepetycjom u Majewskiego.
Śmierć matki Marcina, samotność oraz stopniowe uleganie intrygom dyrektora Kriestoobriadnikowa i inspektora Majewskiego (ruski teatr, faworyzowanie rusofilów).
Awans społeczny Radka dzięki «Kawce», piesza wędrówka do Klerykowa, bójka z Tymkiewiczem i ocalenie przed wilczym biletem przez Borowicza.
Przybycie Bernarda Zygiera i deklamacja «Reduty Ordona» na lekcji polskiego; przebudzenie patriotyczne i łzy wstrząśniętego Marcina.
Zgłębianie zakazanej literatury na «górce», zdemaskowanie szpiega Majewskiego, matura i uścisk dłoni z Radkiem po wywiezieniu Biruty.
Zestawienie postaci, mechanizmów depolonizacji i symboliki patriotycznej na egzamin CKE
Żeromski mistrzowsko zderza ze sobą perfidny system ucisku carskiego z biologiczną i duchową siłą młodego pokolenia Polaków.
| Postać / Zjawisko | Pochodzenie / Status | Postawa wobec zaborcy / Funkcja | Sens ideowy i egzaminacyjny CKE |
|---|---|---|---|
| Marcin Borowicz | Szlacheckie (dwór w Gawronkach) | Początkowo bierny, ulega fascynacji rosyjską kulturą; po recytacji Zygiera staje się liderem oporu | Przemiana bohatera ze zrusyfikowanego ucznia w świadomego patriotę; wzorzec dojrzewania |
| Andrzej Radek | Chłopskie (czworaki w Pajęczynie Dolnym) | Niezłomny, dumny, głodujący, walczący o wiedzę z uporem i poświęceniem | Uosobienie pozytywistycznej pracy u podstaw i organicznej siły polskiego ludu ratującego naród |
| Bernard Zygier | Mieszczańsko-inteligenckie (Warszawa) | Karnie przeniesiony do Klerykowa; świadomy spiskowiec deklamujący «Redutę Ordona» | Iskra rzucona na proch; symbol łączności z tradycją romantyczną i walki bez kompromisów |
| Inspektor Majewski | Polak na służbie caratu (renegat / kolaborant) | Szpieguje uczniów, zastrasza ich, kusi biletami do teatru, węszy na bagnach | Krytyka serwilizmu i zdrady narodowej; ukarany przez Borowicza obrzuceniem błotem |
| Antoni Paluszkiewicz («Kawka») | Zubożała szlachta / guwerner chory na gruźlicę | Dostrzega geniusz w pasącym świnie Radku i finansuje jego naukę | Wzór nauczyciela z powołania; poświęcenie życia dla edukacji wiejskiego dziecka |
| Anna Stogowska («Biruta») | Córka polskiego lekarza i zrusyfikowanej Rosjanki | Mimo represji trwa przy polskości; czysta, platoniczna miłość Marcina w parku | Symbol tragicznego losu młodzieży; wywiezienie w głąb Rosji nie niszczy jej duchowej czystości |
| «Górka» u Gontali | Samotny domek na przedmieściu Klerykowa | Miejsce tajnych zebrań młodzieży, czytania Mickiewicza i debat o wolności | Symbol konspiracji i niezniszczalności polskiej kultury; twierdza tożsamości narodowej |
| Metafora «Syzyfowych prac» | Mitologiczny topos Syzyfa toczącego głaz | Odnosi się do bezskutecznych wysiłków caratu zmierzających do wynarodowienia młodzieży | Głaz rusyfikacji spada tuż przed szczytem pod wpływem żywego słowa polskiej literatury |
Zestawienie najważniejszych faktów, scen kluczowych i kontekstów do rozprawek maturalnych i egzaminu E8.
Sprawdź, czy znasz szczegóły z życia uczniów klerykowskiego gimnazjum i pamiętasz kluczowe sceny powieści.
Wypytywał wiejskie kobiety o to, w jakim języku modlą się ich dzieci; gdy usłyszał, że po rosyjsku, pochwalił nauczyciela Wieprzowicza i podarował mu nagrodę pieniężną.
Antoni Paluszkiewicz («Kawka»), ubogi guwerner w majątku, który dostrzegł w pastuszku bystry umysł, uczył go czytać i zapisał mu w testamencie skromne oszczędności na dalszą szkołę.
Zadeklamował zakazaną przez carską cenzurę «Redutę Ordona» Adama Mickiewicza, opisującą obronę szańca na Woli podczas powstania listopadowego.
Wiedząc, że inspektor czatuje w zaroślach przy bagnach, by nakryć uczniów na tajnym zebraniu, zaczaił się w ciemności i celnie obrzucił go zeschłymi grudami błota.
Rodzina Stogowskich została zmuszona do opuszczenia Klerykowa i wywieziona w głąb Rosji z powodu odmowy uległości carskim władzom, a Marcin zastał jedynie pusty dom i zamknięty ogród.
Znajomość motywacji, postaw i relacji kluczowych postaci jest niezbędna do argumentacji w wypracowaniu maturalnym oraz w pytaniach jawnych na maturze ustnej:
Wrażliwy chłopiec z dworku w Gawronkach. Przechodzi skomplikowaną ewolucję: od zagubionego malca, przez zafascynowanego rosyjską potęgą rusofila, aż po świadomego buntownika i patriotę czytającego zakazaną poezję.
Uosobienie twardego charakteru, dumy i niezłomnej woli zdobywania wiedzy. Mimo głodu, chłodu i drwin ze strony bogatych paniczów uczy się po nocach i utrzymuje z korepetycji.
Młodzieniec o wybitnej inteligencji i dojrzałości politycznej. Świadomy misji budzenia sumień, z zimną krwią deklamuje Mickiewicza pod okiem zaborców, rozbijając mit o sukcesie rusyfikacji.
Człowiek bezwzględny, podstępny i zdemoralizowany. Narzędzie w rękach caratu; stosuje wyrafinowane metody inwigilacji, by złamać kręgosłupy moralne młodzieży.
Córka polskiego zesłańca i Rosjanki, która z miłości do męża przyjęła polską tożsamość. Po śmierci matki Biruta opiekuje się rodzeństwem; w parku miejskim staje się natchnieniem i miłością Borowicza.
Wykorzystaj poniższe sformułowania jako gotowe tezy lub argumenty pomocnicze w tematach z odwołaniem do lektury obowiązkowej:
„W «Syzyfowych pracach» Żeromski ukazuje podstępny aparat carski niszczący polską mowę i kulturę, dowodząc zarazem, że żywe słowo poezji narodowej potrafi obudzić patriotyzm nawet w zrusyfikowanym umyśle.”
„Powieść przedstawia proces formowania się charakterów Marcina i Andrzeja, którzy poprzez konfrontację z kłamstwem, śmiercią bliskich i przemocą zaborcy stają się w pełni dojrzałymi, odpowiedzialnymi ludźmi.”
„Los Andrzeja Radka jest hołdem dla pozytywistycznego ideału pracy u podstaw — determinacja chłopskiego dziecka w pokonywaniu barier klasowych pokazuje, że wiedza jest najpotężniejszym narzędziem emancypacji.”
„Dzieła Adama Mickiewicza («Reduta Ordona») funkcjonują w powieści jak relikwia i oręż — to literatura romantyczna ocala tożsamość młodego pokolenia w realiach zaborczego ucisku.”
Poprawne posługiwanie się pojęciami historycznoliterackimi podnosi ocenę w kryterium kompetencji literackich CKE:
Okres brutalnej rusyfikacji szkolnictwa w Królestwie Polskim w latach 1879–1897 pod zarządem kuratora Aleksandra Apuchtina.
Wynajmowany pokój wraz z wyżywieniem i opieką dla uczniów pobierających naukę poza miejscem zamieszkania rodziców.
Karna decyzja władz oświatowych skutkująca natychmiastowym wydaleniem ucznia ze szkoły z zakazem przyjęcia do jakiejkolwiek innej placówki w kraju.
Osoba, która wyrzekła się swoich przekonań narodowych i przeszła na stronę zaborcy dla korzyści materialnych lub kariery.
Zgodnie z Informatorem CKE błąd kardynalny skutkuje zerowaniem całej pracy (0 punktów za wypracowanie). Zwróć szczególną uwagę na poniższe pułapki:
Powieść odzwierciedla realia Królestwa Polskiego po klęsce powstania styczniowego (1863 r.), kiedy to władze carskie pod kierownictwem kuratora warszawskiego okręgu naukowego Aleksandra Apuchtina wprowadziły bezwzględny program depolonizacji szkolnictwa («noc apuchtinowska»). Język polski stał się przedmiotem nadobowiązkowym, wykładanym po rosyjsku, a polska literatura została zakazana. Stefan Żeromski nadał utworowi rys autobiograficzny — miasto Kleryków to w rzeczywistości Kielce, a Marcin Borowicz nosi wiele cech samego pisarza z czasów jego nauki w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach (1874–1886).
„Nam strzelać nie kazano. — Wstąpiłem na działo / I spojrzałem na pole; dwieście armat grzmiało...”
Zastosowanie na maturze: Początek «Reduty Ordona» deklamowany przez Bernarda Zygiera na lekcji języka polskiego — moment przełomu duchowego Borowicza.
„Syzyfowe prace caratu okazały się bezskuteczne w starciu z polską duszą.”
Zastosowanie na maturze: Naczelna idea utworu wyjaśniająca sens metafory zawartej w tytule powieści.
„Nauka to potęga, bracie! Ucz się, choćbyś miał trawę jeść!”
Zastosowanie na maturze: Testament duchowy Antoniego Paluszkiewicza («Kawki») przekazany młodemu Andrzejowi Radkowi.
„Czuł, że ta poezja pali mu duszę, że budzi w nim coś, o czym nie miał pojęcia...”
Zastosowanie na maturze: Reakcja Marcina Borowicza na słowa Mickiewicza słyszane w klasie w Klerykowie.
Rola utworu w Formule 2023/2026: W wypracowaniu maturalnym z języka polskiego Centralna Komisja Egzaminacyjna wymaga funkcjonalnego odwołania się do wybranej lektury obowiązkowej oraz kontekstu teoretycznoliterackiego, historycznego, biograficznego lub filozoficznego. Utwór ten doskonale sprawdza się jako tekst bazowy lub kontekstowy w tematach dotyczących kondycji ludzkiej, wyborów moralnych, odpowiedzialności jednostki za wspólnotę, konfliktów pokoleniowych oraz zderzenia wzniosłych ideałów z brutalną rzeczywistością społeczną.
Kryterium bezbłędności rzeczowej i uniknięcie błędu kardynalnego: Egzaminatorzy CKE weryfikują precyzję faktograficzną: mylenie motywacji bohaterów, przekręcanie kluczowych zwrotów akcji lub przypisywanie utworowi wymowy sprzecznej z zamysłem autora grozi orzeczeniem błędu kardynalnego (w przypadku lektur z gwiazdką) lub utratą cennych punktów za kompetencje literackie i kulturowe. Przed przystąpieniem do pisania eseju warto powtórzyć siatkę relacji postaci oraz zweryfikować chronologię zdarzeń.
Budowanie argumentacji i funkcjonalnego kontekstu: Aby uzyskać maksymalną liczbę punktów w kryterium A (kompetencje literackie i kulturowe), nie streszczaj fabuły, lecz zanalizuj postawę wybranego bohatera w odniesieniu do tezy postawionej we wstępie. Wykorzystaj gotowe formuły interpretacyjne z naszej bazy motywów oraz zestaw to dzieło z innym utworem z innej epoki literackiej, wykazując ewolucję toposu i uniwersalny charakter dylematu moralnego.
Zalecenia kompozycyjne i sformułowania problemowe: Wprowadzając ten utwór do części argumentacyjnej pracy maturalnej, warto zastosować akademickie formuły analityczne: „Autor ukazuje wielowymiarowość postaw moralnych w sytuacji granicznej...”, „Dzieło stanowi reprezentatywny przykład polemiki z dominującym w epoce światopoglądem...”, czy „Kreacja postaci demaskuje mechanizmy rządzące ówczesną strukturą społeczną”. Zastosowanie zniuansowanej terminologii filologicznej oraz precyzyjne wskazanie funkcji zabiegów kompozycyjnych pozwala uzyskać najwyższe noty egzaminacyjne w kryterium poprawności językowej, spójności wywodu oraz zakresu środków stylistycznych.
