Tak, dzieło Świętoszek (Tartuffe) (Molier (Jean-Baptiste Poquelin)) to lektura obowiązkowa CKE 2026/2027 na egzaminie z języka polskiego. Opracowanie zawiera streszczenie problemowe, relacje bohaterów, motywy do rozprawki oraz kluczowe ostrzeżenia przed błędem kardynalnym.
Świętoszek (Tartuffe) należy do epoki Klasycyzm / Barok francuski. Pod względem rodzajowym i gatunkowym utwór reprezentuje Komedia charakterów (w pięciu aktach wierszem), a jego akcja rozgrywa się w: . Lektura obowiązuje w ramach programu CKE.
Przygotowanie do analizy utworu Świętoszek (Tartuffe) wymaga nie tylko powierzchownej znajomości wątków fabularnych, lecz przede wszystkim zrozumienia motywacji etycznych bohaterów, ich uwikłania w realia epoki (Klasycyzm / Barok francuski) oraz funkcjonalnego powiązania tekstu z uniwersalnymi toposami literackimi. W arkuszu maturalnym egzaminatorzy sprawdzają umiejętność precyzyjnego wnioskowania i formułowania tez interpretacyjnych.
Podczas redagowania rozprawki pamiętaj, aby traktować to dzieło jako nadrzędny lub kontekstowy punkt odniesienia. Zamiast streszczać fabułę, wykaż, jak wybory podejmowane przez postaci ilustrują kluczowy problem postawiony w poleceniu egzaminacyjnym. Twoja teza interpretacyjna musi bezpośrednio odpowiadać na pytanie postawione w temacie arkusza CKE. W rozwinięciu argumentacyjnym unikaj streszczania całych rozdziałów — skup się wyłącznie na tych scenach, decyzjach moralnych i wypowiedziach bohaterów, które bezpośrednio weryfikują postawioną hipotezę badawczą.
Szczególną ostrożność należy zachować w interpretacji motywacji psychologicznych i relacji między postaciami. Pomyłki w przypisaniu kluczowych czynów, pomylenie imion bohaterów pierwszoplanowych lub błędne odczytanie przesłania ideowego dzieła (np. utożsamienie głosu narratora z poglądami autora w prozie tendencyjnej) są kwalifikowane przez komisję jako rażące uchybienia rzeczowe, a w przypadku lektur z gwiazdką mogą skutkować orzeczeniem błędu kardynalnego i wyzerowaniem pracy.
W części ustnej egzaminu dojrzałości utwór ten pojawia się na liście zagadnień jawnych. Wypowiedź monologowa powinna trwać od 10 do 15 minut i składać się z trzech logicznych części: zdefiniowania problemu we wstępie, analitycznego rozwinięcia losów bohaterów w oparciu o konkretne sceny oraz funkcjonalnego odwołania do kontekstu kulturowego. Zadbaj o klarowny układ konspektu oraz poprawność frazeologiczną i terminologiczną.
Warto również zwrócić uwagę na specyfikę kompozycyjną tekstu oraz zabiegi językowe charakterystyczne dla twórczości Molier (Jean-Baptiste Poquelin). Analizując sceny kulminacyjne, egzaminatorzy sprawdzają zdolność ucznia do wskazania, w jaki sposób zastosowane środki stylistyczne, metafory i kontrasty współtworzą warstwę ideową dzieła i wzmacniają wymowę przesłania moralnego. Zastosowanie pojęć takich jak paralelizm kompozycyjny, polifoniczność czy kontrast aksjologiczny maksymalizuje ocenę w kryterium kompetencji literackich.
Przygotowując się do części testowej arkusza egzaminacyjnego, zwróć uwagę na funkcjonalność zabiegów poetyckich oraz konstrukcję świata przedstawionego. Egzaminatorzy CKE w zadaniach otwartych często proszą o wskazanie, jaką rolę w budowaniu nastroju odgrywa opis przyrody, symbolika kolorystyczna lub zastosowane archaizmy i stylizacja językowa.
Poniższy interaktywny moduł diagnozy pozwala błyskawicznie sprawdzić stopień opanowania lektury oraz wyeliminować ryzyko kardynalnych potknięć rzeczowych przed przystąpieniem do egzaminu państwowego.
Zaznacz opanowane elementy problematyki utworu, aby zweryfikować czy Twoja wiedza chroni Cię przed błędem kardynalnym.
Pięcioaktowa komedia charakterów Moliera (w znakomitym polskim przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego) stanowi najostrzejszą w literaturze europejskiej satyrę na hipokryzję religijną (bigoterię) oraz duchowe zaślepienie. Akcja toczy się w Paryżu w zamożnym domu mieszczanina Orgona i przestrzega rygorystycznie klasycystycznej zasady trzech jedności (czasu — niespełna doba, miejsca — salon w domu Orgona, akcji — intryga wokół zdemaskowania oszusta). Orgon oraz jego despotyczna matka Pani Pernelle ulegają całkowitej fascynacji Tartuffe'em — rzekomo świątobliwym biedakiem, którego Orgon poznał w kościele i przygarnął pod swój dach. Zaślepiony gospodarz troszczy się wyłącznie o zdrowie i apetyt 'biedaczka' (słynny refren 'A Tartuffe? — Biedaczek!'), ignorując własną chorą żonę Elmirę. Mimo ostrzeżeń rozsądnego szwagra Kleanta (reprezentującego oświecony racjonalizm i prawdziwą pobożność), odważnej pokojówki Doryny oraz syna Damisa, Orgon zrywa zaręczyny swej córki Marianny z ukochanym Walerym i postanawia wydać ją za Tartuffe'a. Co ciekawe, sam tytułowy bohater pojawia się na scenie dopiero w Akcie III (scena 2), wcześniej poznajemy go wyłącznie z relacji domowników. W Akcie III Tartuffe próbuje uwieść Elmirę, otwarcie wykładając swoją cyniczną moralność jezuickiej kazuistyki ('Grzech w cichości nie jest grzechem'). Ukryty w szafie Damis słyszy zaloty i oskarża obłudnika przed ojcem, jednak przewrotny Tartuffe stosuje psychologiczną manipulację: teatralnie kaja się, nazywa siebie najgorszym grzesznikiem świata i tym samym doprowadza Orgona do jeszcze większego zachwytu. W gniewie Orgon wydziedzicza syna Damisa, wypędza go z domu i sporządza akt darowizny całego majątku na rzecz Tartuffe'a, a także powierza mu szkatułkę z kompromitującymi papierami politycznego emigranta (swego przyjaciela Argasa). Dopiero w Akcie IV Elmira obmyśla niezawodny podstęp: każe mężowi schować się pod stołem przykrytym suknem i prowokuje Tartuffe'a do ponownych zalotów. Słysząc na własne uszy, jak fałszywy asceta szydzi z jego naiwności i domaga się od Elmiry dowodów miłości, Orgon wychodzi spod stołu i próbuje wyrzucić oszusta. Jest już jednak za późno: Tartuffe oświadcza z triumfem, że na mocy aktu darowizny to on jest teraz prawnym właścicielem domu. W Akcie V Tartuffe sprowadza komornika pana Loyala z nakazem eksmisji rodziny oraz oficera gwardii królewskiej, przed którym złożył donos na Orgona w sprawie szkatułki Argasa. Kiedy katastrofa wydaje się nieunikniona, następuje niespodziewany zwrot akcji (deus ex machina): oficer królewski zamiast Orgona aresztuje samego Tartuffe'a! Okazuje się, że sprawiedliwy król (Ludwik XIV), wróg wszelkiego fałszu, rozpoznał w donosicielu poszukiwanego od dawna zbiega i recydywistę, unieważnił wymuszoną darowiznę, przebaczył Orgonowi sprawę szkatułki i przywrócił rodzinie dom, otwierając drogę do ślubu Marianny z Walerym.
| Postać | Stosunek do Tartuffe'a | Cechy charakteru | Funkcja w komedii Moliera |
|---|---|---|---|
| Tartuffe (Świętoszek) | Kreator intrygi (fałszywy asceta) | Cyniczny hipokryta, chciwiec, zmysłowy rozpustnik, doskonały manipulator psychologiczny | Uosobienie obłudy religijnej wykorzystującej pobożne gesty jako narzędzie zdobycia majątku i władzy |
| Orgon | Ślepy wyznawca i główna ofiara | Despotyczny w domu, skrajnie łatwowierny, fanatyczny, pozbawiony zmysłu krytycznego | Studium psychologiczne człowieka zaślepionego autorytetem pozornej świętości kosztem własnej rodziny |
| Pani Pernelle (matka Orgona) | Najbardziej zacietrzewiona obrończyni | Autorytarna, gderliwa bigotka, odrzucająca nawet naoczne dowody winy oszusta | Satyra na skostniałą dewocję starszego pokolenia (nie wierzy w zdradę Tartuffe'a aż do wizyty komornika) |
| Kleant (szwagier Orgona) | Krytyk racjonalny i spokojny | Rozsądny, umiarkowany, wykształcony, odróżniający prawdziwą wiarę od pokazowej bigoterii | Porte-parole (wyraziciel poglądów) samego Moliera i klasycystycznego ideału złotego środka |
| Doryna (pokojówka Marianny) | Demaskatorka od pierwszej sceny | Bystra, wygadana, odważna, kierująca się ludowym zdrowym rozsądkiem i lojalnością | Motor komizmu słownego i sytuacyjnego; plebejska mądrość zawstydzająca wykształconych panów |
| Elmira (żona Orgona) | Autorka skutecznej pułapki | Taktowna, inteligentna, wierna mężowi, opanowana i pragmatyczna | Sprawczyni przełomu dramaturgicznego (scena z ukryciem Orgona pod stołem w Akcie IV) |
| Damis (syn Orgona) | Gwałtowny oskarżyciel | Porywczy, prostolinijny, szlachetny, lecz pozbawiony dyplomacji | Dowód na to, że gniewna prawda przegrywa z wyrachowaną manipulacją psychologiczną (Akt III) |
| Król (za pośrednictwem Oficera) | Sędzia najwyższy (poza sceną) | Wszechwiedzący, sprawiedliwy, przenikliwy wróg fałszu | Klasycystyczny zabieg deus ex machina ratujący rodzinę i będący ukłonem Moliera w stronę Ludwika XIV |
Sprawdź znajomość kluczowych wydarzeń, bohaterów i symboliki utworu «Świętoszek (Tartuffe)» przed kartkówką, sprawdzianem i maturą ustną.
Znajomość motywacji, postaw i relacji kluczowych postaci jest niezbędna do argumentacji w wypracowaniu maturalnym oraz w pytaniach jawnych na maturze ustnej:
Pozornie świątobliwy asceta noszący włosiennicę i modlący się na pokaz w kościele, w rzeczywistości wyrachowany oszust-recydywista, łakomczuch i zmysłowy uwodziciel. Posługuje się jezuicką kazuistyką ('Grzech w cichości nie jest grzechem'), aby zdobyć majątek Orgona i uwieść jego żonę.
Postać tragikomiczna: człowiek z natury uczciwy, który w poszukiwaniu moralnego autorytetu popada w całkowity fanatyzm religijny. Zaślepiony miłością do Tartuffe'a staje się domowym tyranem — gotowym poświęcić szczęście córki, wydziedziczyć syna i oddać cały dobytek obcemu oszustowi.
Kobieta z klasą, rozsądna, opanowana i lojalna wobec męża oraz pasierbów. Nie urządza scen zazdrości, lecz z chłodną inteligencją aranżuje w Akcie IV pułapkę ze stołem, jako jedyna potrafiąc wyleczyć Orgona z duchowego zaślepienia.
Wykształcony przedstawiciel klasycystycznego racjonalizmu i umiaru (porte-parole Moliera). W dysputach z Orgonem i Tartuffe'em precyzyjnie oddziela szczerą, cichą wiarę chrześcijańską od teatralnego faryzeizmu i fanatyzmu.
Najbardziej żywiołowa postać komedii: obdarzona ostrym językiem, ludowym zdrowym rozsądkiem i odwagą cywilną. Od pierwszej sceny przejrzała Tartuffe'a na wskroś, otwarcie spiera się z Orgonem i ratuje miłość Marianny oraz Walerego.
Pani Pernelle to skostniała, apodyktyczna bigotka, która nie wierzy w winę Tartuffe'a nawet po relacji syna spod stołu. Damis to porywczy młodzieniec przegrywający przez brak opanowania, natomiast Marianna to posłuszna, bierna panienka, którą przed przymusowym małżeństwem musi ratować Doryna.
Wykorzystaj poniższe sformułowania jako gotowe tezy lub argumenty pomocnicze w tematach z odwołaniem do lektury obowiązkowej:
„Molier tworzy ponadczasowy portret fałszywego pobożnisia, dla którego różaniec, włosiennica i moralizatorskie frazesy są wyłącznie maską skrywającą chciwość, żądzę władzy i rozpustę.”
„Postać Orgona dowodzi, że bezkrytyczne podporządkowanie się fałszywemu autorytetowi odbiera człowiekowi zdrowy rozsądek, niszczy naturalne więzi rodzinne i czyni go bezbronnym wobec manipulacji.”
„Poprzez postać Kleanta komedia formułuje oświeceniowo-klasycystyczny ideał umiaru: prawdziwa cnota nie potrzebuje teatralnych gestów ani potępiania bliźnich, lecz przejawia się w uczciwym życiu.”
„Zarówno bystra pokojówka Doryna, jak i taktowna Elmira przewyższają inteligencją psychologiczną łatwowiernego pana domu, demaskując pozory, którym ulegli mężczyźni.”
Poprawne posługiwanie się pojęciami historycznoliterackimi podnosi ocenę w kryterium kompetencji literackich CKE:
Przesadna, powierzchowna i manifestowana na pokaz pobożność połączona z nietolerancją oraz obłudą moralną.
Szorstka koszula z końskiego włosia oraz krótki bicz do umartwiania ciała, używane przez średniowiecznych i barokowych ascetów.
Postać w dramacie pełniąca funkcję wyraziciela poglądów autora, komentująca wydarzenia z pozycji zdrowego rozsądku.
Wyrażenie pochodzące z teatru antycznego oznaczające nagłe, sztuczne rozwiązanie nierozwiązywalnego konfliktu przez siłę zewnętrzną.
Zgodnie z Informatorem CKE błąd kardynalny skutkuje zerowaniem całej pracy (0 punktów za wypracowanie). Zwróć szczególną uwagę na poniższe pułapki:
Wystawienie pierwszej wersji 'Świętoszka' w Wersalu w 1664 roku wywołało we Francji gigantyczny skandal obyczajowo-polityczny. Wpływowe Stowarzyszenie Najświętszego Sakramentu (tajna organizacja fanatycznych dewotów na dworze królewskim) oraz arcybiskup Paryża doprowadzili do pięcioletniego zakazu wystawiania sztuki, grożąc ekskomuniką każdemu, kto ją obejrzy lub przeczyta. Dopiero w 1669 roku król Ludwik XIV ostatecznie zatwierdził trzecią, pięcioaktową wersję komedii, w której Molier dodał finałowy hołd dla przenikliwości monarchy. Do Polski komedia trafiła już w dobie oświecenia, inspirując m.in. 'Powrót posła' Juliana Ursyna Niemcewicza, satyry Ignacego Krasickiego ('Dewotka') oraz 'Moralność pani Dulskiej' Gabrieli Zapolskiej.
„A Tartuffe? — Biedaczek!”
Zastosowanie na maturze: Słynny komiczny refren Orgona (Akt I, sc. 4), powtarzany w odpowiedzi na wiadomości Doryny o chorobie Elmiry i obżarstwie świętoszka.
„Wawrzynie, schowaj włosiennicę i dyscyplinę, i módl się, by cię niebo zawsze oświecało. Gdyby kto przyszedł, powiedz, żem poszedł między więźniów rozdzielać jałmużnę.”
Zastosowanie na maturze: Pierwsze słowa Tartuffe'a przy wejściu na scenę (Akt III, sc. 2), wypowiedziane głośno na pokaz, gdy zauważa obecność Doryny.
„Grzech w cichości nie jest grzechem, / Dopiero zgorszenie świata czyni występkiem.”
Zastosowanie na maturze: Cyniczna wykładnia moralności Tartuffe'a (Akt IV, sc. 5), którą próbuje przekonać Elmirę do cudzołóstwa.
„Tak, bracie, jestem grzesznik, ohydny, zbrodniczy, / Największy łotr, jakiego ziemia nosiła!”
Zastosowanie na maturze: Przewrotna samokrytyka Tartuffe'a przed Orgonem (Akt III, sc. 6), dzięki której oszust obraca oskarżenie Damisa na własną korzyść.
„Do pana należy wychodzić, tyś tu gościem w moim domu!”
Zastosowanie na maturze: Triumfalne słowa Tartuffe'a po zrzuceniu maski pokory w Akcie IV, sc. 7, gdy przypomina Orgonowi o podpisanym akcie darowizny.
Rola utworu w Formule 2023/2026: W wypracowaniu maturalnym z języka polskiego Centralna Komisja Egzaminacyjna wymaga funkcjonalnego odwołania się do wybranej lektury obowiązkowej oraz kontekstu teoretycznoliterackiego, historycznego, biograficznego lub filozoficznego. Utwór ten doskonale sprawdza się jako tekst bazowy lub kontekstowy w tematach dotyczących kondycji ludzkiej, wyborów moralnych, odpowiedzialności jednostki za wspólnotę, konfliktów pokoleniowych oraz zderzenia wzniosłych ideałów z brutalną rzeczywistością społeczną.
Kryterium bezbłędności rzeczowej i uniknięcie błędu kardynalnego: Egzaminatorzy CKE weryfikują precyzję faktograficzną: mylenie motywacji bohaterów, przekręcanie kluczowych zwrotów akcji lub przypisywanie utworowi wymowy sprzecznej z zamysłem autora grozi orzeczeniem błędu kardynalnego (w przypadku lektur z gwiazdką) lub utratą cennych punktów za kompetencje literackie i kulturowe. Przed przystąpieniem do pisania eseju warto powtórzyć siatkę relacji postaci oraz zweryfikować chronologię zdarzeń.
Budowanie argumentacji i funkcjonalnego kontekstu: Aby uzyskać maksymalną liczbę punktów w kryterium A (kompetencje literackie i kulturowe), nie streszczaj fabuły, lecz zanalizuj postawę wybranego bohatera w odniesieniu do tezy postawionej we wstępie. Wykorzystaj gotowe formuły interpretacyjne z naszej bazy motywów oraz zestaw to dzieło z innym utworem z innej epoki literackiej, wykazując ewolucję toposu i uniwersalny charakter dylematu moralnego.
Zalecenia kompozycyjne i sformułowania problemowe: Wprowadzając ten utwór do części argumentacyjnej pracy maturalnej, warto zastosować akademickie formuły analityczne: „Autor ukazuje wielowymiarowość postaw moralnych w sytuacji granicznej...”, „Dzieło stanowi reprezentatywny przykład polemiki z dominującym w epoce światopoglądem...”, czy „Kreacja postaci demaskuje mechanizmy rządzące ówczesną strukturą społeczną”. Zastosowanie zniuansowanej terminologii filologicznej oraz precyzyjne wskazanie funkcji zabiegów kompozycyjnych pozwala uzyskać najwyższe noty egzaminacyjne w kryterium poprawności językowej, spójności wywodu oraz zakresu środków stylistycznych.
